Καλώς ήρθατε στο «λόφο της Ελπίδας». Τσοτύλι
Τα Εκπαιδευτήρια Τσοτυλίου ξεκίνησαν να λειτουργούν ως Αλληλοδιδακτική Σχολή την 15η Οκτωβρίου 1871, μετά την έκδοση σουλτανικού φιρμανιού το 1871, ενώ η ανέγερση του κτιρίου της Ιστορικής Σχολής-Γυμνασίου-Οικοτροφείου ολοκληρώθηκε λίγο αργότερα, χρηματοδοτούμενη από τη «Μακεδονική Φιλεκπαιδευτική Αδελφότητα» Κωνσταντινούπολης, με κύριο σκοπό την προώθηση της εκπαίδευσης στη Δυτική Μακεδονία.
Η εικόνα που βλέπουμε εκείνη την περίοδο σε όλη την Ελλάδα είναι περίπου ίδια. Η Ελλάδα προσπαθεί να αναγεννηθεί μέσα από την εκπαίδευση – Σχολεία. Φρόντισε τα σχολεία αυτά να καταξιωθούν και να γίνουν γνωστά ως πρότυπα εκπαίδευσης σε όλη την επικράτεια. Σε περιοχές, όπου δυστυχώς ο πληθυσμός έχει σήμερα μειωθεί απειλητικά, τα ιστορικά αυτά σχολεία έχουν χάσει όχι μόνο την παλαιά τους αίγλη, αλλά και μεγάλο μέρος των μαθητών τους.
Μάλιστα, στα εγκαίνια του νέου διδακτηρίου Τσοτυλίου τον Ιούνιο του 1930, το οποίο ολοκληρώθηκε τότε με έξοδα της Εφορείας Οικοτροφείου, της Κοινότητας Τσοτυλίου, της Μακεδονικής Φιλεκπαιδευτικής Αδελφότητας και του Ελληνικού Κράτους, παραβρέθηκε η Ναταλία Μελά, η σύζυγος του ήρωα του Μακεδονικού Αγώνα. Η Ναταλία Μελά στην ξενάγηση της στο Οικοτροφείο συνάντησε στους διαδρόμους μαθητές και τους έλεγε: «Παιδιά μου. Μάθετε γράμματα. Αυτά δόξασαν την Αρχαία Ελλάδα, αυτά θα μας σώσουν και τώρα».
Δυστυχώς όμως από μόνα τους τα γράμματα δεν είναι ικανά να μας σώσουν. Ελάτε όμως να ξεναγηθούμε σε ένα Ιστορικό Σχολείο της Ελλάδας στα «Εκπαιδευτήρια Τσοτυλίου». Στο Τσοτύλι της Δυτικής Μακεδονίας. Που έγινε γνωστό, χάριν στο Πρότυπο Σχολείο του.
Ο κ. Νικόλαος Κατσαούνης ήταν εκπαιδευτικός και διευθυντής έντεκα χρόνια στο Ιστορικό Γυμνάσιο και Λύκειο Τσοτυλίου. Ο κ. Νίκος ξεκίνησε την ξενάγηση αναφέροντας περιληπτικά όλα εκείνα τα συστατικά που έκαναν το σχολείο αυτό μοναδικό.
«Καλώς ήρθατε στο λόφο της Ελπίδας. Έτσι ονομαζόταν ο λόφος εδώ. Όταν το 1871 έπρεπε να επιλέξουν στην Κωνσταντινούπολη «η εκπαιδευτική αδελφότητα» χώρο για την κατασκευή σχολείου ανάμεσα στη Φλώρινα, στο Άργος ή το Τσοτύλι, επέλεξαν το Τσοτύλι. Ένας από τους σπουδαιότερους λόγους της επιλογής του Τσοτυλίου ήταν το παζάρι του γιατί ερχόταν εδώ όλη η περιφέρεια για να πουλήσει την πραμάτεια της και ήταν ένας χώρος κοντά στα σύνορα. Γι αυτό κι έπρεπε να στηρίξουν την περιοχή. Εδώ όμως υπήρχαν και έτοιμες υποδομές. Το 1873 έγινε η θεμελίωση του Διδακτηρίου. Το 2021 γιορτάσαμε τα 150 χρόνια λειτουργίας του. Μας λέει ο Νικόλαος Κατσαούνης και συνεχίζει: «Διευθυντής έντεκα ολόκληρα χρόνια κατέληξα ότι μέσα από την εκπαίδευση μπορούμε να αλλάξουμε πολλά πράγματα στην κοινωνία».
Το Παζάρι Τσοτυλίου
21 Ιουλίου του 1871, ιδρύεται στην Κωνσταντινούπολη η «Μακεδονική Φιλεκπαιδευτική Αδελφότητα» | Εμπνευστής και ιδρυτής της Αδελφότητας και του Γυμνασίου Τσοτυλίου ήταν ο πατήρ Στέφανος Νούκας. Ο οποίος είχε γεννηθεί στο χωριό Δάφνη Βοίου το 1836.
« Ένα ράσο ήταν η περιουσία του. Κατόρθωσε να τους σαγηνεύσει όλους. Και χωρίς να έχει δεκάρα, έκανε σχολεία. Υπήρξε μοναδικό παράδειγμα καλογήρου που δεν τον αποξήρανε το ράσο, που έμεινε τρυφερός, ανήσυχος με θερμή παιδική καρδιά» Γράφει ο Ν Σφενδόνης Μακεδονικόν Ημερολόγιόν , 1931.
«Στα πρώτα χρόνια λειτούργησε ως αλληλοδιδακτίριο, τα μεγαλύτερα παιδιά δίδασκαν τα μικρότερα. Μέχρι να βρεθούν καθηγητές». Μας λέει ο κ. Κατσαούνης.
15 Οκτωβρίου 1871 άρχισε στο Τσοτύλι η λειτουργία του αλληλοδιδακτικού και ελληνικού σχολείου| Με την έναρξη της λειτουργίας του συγκέντρωσε 80 μαθητές, από τους οποίους τα 10 ήταν κορίτσια και 30 παιδιά Οθωμανών.
6 Μαΐου 1873 πραγματοποιείται η θεμελίωση του Διδακτηρίου. Το έργο ολοκληρώθηκε το καλοκαίρι του 1874| Επρόκειτο για ένα τριώροφο κτίσμα. Πέτρινο, με χαρακτηριστικά μακεδονικής αρχιτεκτονικής. Το ισόγειο χρησίμευε για αποθήκες. Στο δεύτερο όροφο διαμορφώθηκαν οι αίθουσες των μαθημάτων και στον τρίτο όροφο ήταν οι κοιτώνες των μαθητών καθώς και α δωμάτια των καθηγητών και των υπαλλήλων. Στο κύριο οικοδόμημα η αδελφότητα κατασκεύασε και τον ναό της Αγίας Μαρίνας. Προστάτιδας του Τσοτυλίου.
«Όταν χτίστηκε, υπήρχαν στην περιοχή 50 χριστιανικές οικογένειες, και 150 μουσουλμανικές οικογένειες. Οπότε γι’ αυτό χτίστηκε εκκλησιά για να μπορούν να πηγαίνουν οι μαθητές».
Φίλιππος Σακελλάριος|
Ο διορισμός του ως διευθυντή του σχολείου 1875-1877 και 1888-1895 επέδρασσε ευεργετικά στην ανάπτυξη του Γυμνασίου Τσοτυλίου. Η επιλογή άριστου διδακτικού προσωπικού συντέλεσε σημαντικά στην κλασική και πρακτική μόρφωση των μαθητών. Η φήμη των εκπαιδευτηρίων Τσοτυλίου απλώθηκε σε όλη τη Μακεδονία, την Ήπειρο, τη Θράκη, τη Μ. Ασία και το ελεύθερο ελληνικό βασίλειο. Από παντού εγγράφονταν μαθητές.
Η επίσημη αναγνώριση των Εκπαιδευτηρίων Τσοτυλίου από το Ελληνικό Κράτος | Τον Ιούνιο του 1890 έγινε από την αδελφότητα η πρώτη προσπάθεια αναγνώρισης από το Ελληνικό Κράτος. Δεν έγινε δεκτή. Δύο χρόνια όμως μετά, βλέποντας το υπουργείο Παιδείας τις επιτυχίες των αποφοίτων του Γυμνασίου Τσοτυλίου στις εξετάσεις, τους αναγνώρισε. Τον Σεπτέμβριο του 1893, το Γυμνάσιο αναγνωρίστηκε επίσημα από την Πρυτανεία του Πανεπιστημίου Αθηνών και το Υπουργείο Παιδείας της Ελληνικής Κυβέρνησης ως ισότιμο με τα Γυμνάσια που λειτουργούσαν στον ελεύθερο ελλαδικό χώρο. Και από το 1894 οι απόφοιτοι του Γυμνασίου Τσοτυλίου εγγράφονταν στο Πανεπιστήμιο χωρίς εξετάσεις.
«Από το 1871 έως το 1938 πέρασαν από τα θρανία του, 11.000 μαθητές. Ερχόντουσαν εδώ μαθητές από όλη την Ελλάδα. Ήταν ένα αυστηρό σχολείο. Πέρασαν από τα Εκπαιδευτήρια Τσοτυλίου δεκάδες χιλιάδες επιστήμονες που βγήκαν από εδώ, και διαπρέπουν. Ήταν ένα αυστηρό σχολείο που έκανε καλά τη δουλειά του».
Το μυστικό Συστατικό του Σχολείου
Πέρα όμως από τα αυστηρά πρότυπα, γινόταν και αυστηρή Επιλογή Εκπαιδευτικών. Κορυφαίοι εκπαιδευτικοί περάσανε από εδώ και διδάξανε. Επειδή λειτουργούσε το οικοτροφείο, η μελέτη ήταν πιο ενισχυτική. Η διδασκαλία ήταν συστηματική και αποτελεσματική.
Μέχρι πρόσφατα, θυμούνται μεγαλύτεροι σε ηλικία, την ατάκα που συνήθιζαν να τους λένε οι γονείς τους όταν αυτά δεν καθόντουσαν καλά: «Θα σε στείλω στο Τσοτύλι», γιατί ήταν ένα αυστηρό σχολείο-οικοτροφείο. Παρόλα αυτά δε τα έστελναν, μόνο τα φόβιζαν. Γιατί, στο Οικοτροφείο Τσοτυλίου δεν μπορούσαν να μείνουν όλοι, παρά μόνο οι επιφανείς. Η διαμονή σε αυτό ήταν με πληρωμή.
«Ήταν οικοτροφείο Αρρένων. Θα λειτουργούσε και θηλέων, γιατί υπάρχει το κτίσμα αλλά τελικά δεν κατάφερε να λειτουργήσει». Μας λέει στην ξενάγηση μας υπάλληλος του δήμου Τσοτυλίου και συνεχίζει: «Οικότροφοι στο σχολείο ήταν μόνο όσοι είχαν χρήματα, όσοι δεν είχαν μένανε σε σπίτια της γύρω περιοχής. Νοίκιαζαν με άλλους πέντε ένα μικρό δωμάτιο για να μοιράζονται τα έξοδα. Στο Οικοτροφείο όμως ζούσαν μόνο όσοι είχαν οικονομική επιφάνεια».
Το Μουσείο της Εκπαίδευσης της Δυτικής Μακεδονιάς
«Πριν από πέντε χρόνια όντας εδώ διευθυντής, το σχολείο μας βραβεύτηκε για τη μεγάλη προσφορά του, στην παιδεία και στον πολιτισμό της χώρας μας από την Ακαδημία Αθηνών». Μας λέει συγκινημένος ο κ. Νικόλαος Κατσαούνης και συνεχίζει: «Από το 2021 προσπαθούμε να γίνει εδώ το «Μουσείο της Εκπαίδευσης της Δυτικής Μακεδονίας», στο Τσοτύλι. Γιατί ο χώρος εδώ συμβολίζει πολλά πράγματα για την Ελλάδα».
Το 1928 η Μικρασιατική περιπέτεια των Ελλήνων έφερε στο Τσοτύλι 86 οικογένειες. Τα παιδιά των προσφύγων αυξάνουν το μαθητικό δυναμικό του σχολείου. Προκύπτει η ανάγκη για μεγαλύτερο χώρο. Έτσι λοιπόν η Αδελφότητα αποφασίζει τη θεμελίωση του Νέου Διδακτηρίου του Γυμνασίου Τσοτυλίου το 1928, το οποίο και ολοκληρώθηκε το 1930.
«Το Γυμνάσιο χτίστηκε το 1928. Μέχρι τότε, οι μαθητές διδάσκονταν και μένανε στο κεντρικό κτίριο. Αργότερα, το κεντρικό κτίριο ήταν καθαρά οικοτροφείο».
Στις 9 Ιουνίου 1928 «στο λόφο της Ελπίδος» στο Ιστορικό Τσοτύλι πραγματοποιήθηκε η τελετή θεμελίωσης του νέου σχολείου. Όλο το Τσοτύλι είχε γιορτινή όψη: οι δρόμοι ήταν πεντακάθαροι, οι νικοκυρές είχαν ασπρίσει τα πεζούλια και τα μπαλκόνια. Όλα ήταν σημαιοστολισμένα. Οι καμπάνες από το πρωί χτυπούσαν χαρμόσυνα. Και η ευχή που συνόδευε τη θεμελίωση: «Να στεριώσει και να χιλιάσει σαν το άλλο».
«Υπήρχαν εκατοντάδες μαθητές στο σχολείο, όταν έφυγα από αυτό πριν από τρία χρόνια λόγω συνταξιοδότησης», θυμάται ο κ. Νικόλαος Κατσαούνης: «στο σχολείο είχαμε 90 παιδιά. Γυμνάσιο και Λύκειο. Σήμερα, μετά από την ερήμωση της υπαίθρου έχουμε 51 μαθητές Γυμνάσιο και Λύκειο».
«Στην περιοχή υπάρχουν 63 οικισμοί. Σε αυτά τα χωριά δεν λειτουργεί κανένα σχολείο. Μόνον τα Σχολεία Νεάπολης, Τσοτυλίου και Πενταλόφου λειτουργούν. Από το 1961 μέχρι την απογραφή του 2021 ο πληθυσμός μειώθηκε κατά 85%. Η ερήμωση είχε διάρκεια. Αυτή τη στιγμή ζουν μόνο ηλικιωμένοι που σημαίνει ότι αφού φύγουν κι αυτοί από τη ζωή θα μιλάμε για πλήρη ερήμωση της περιοχής» συμπλήρωσε ο Βασίλης Σολιόπουλος, δημοσιογράφος, με καταγωγή από την Στέρνα Βοίου ο οποίος μετά την συνταξιοδότηση του, επέστρεψε και κατοικεί πλέον στο χωριό του.
Δεν είναι πια μυστικό, ότι τα σχολεία και οι μικροί τόποι μπορούν να γίνουν πρότυπα εκπαίδευσης και να προσελκύουν μαθητές και οικογένειες από όλη την Ελλάδα. Το Τσοτύλι μάς δείχνει πως, ακόμα και στους πιο μικρούς τόπους, μπορεί να γεννηθεί κάτι μεγάλο. Μας θυμίζει ότι η παιδεία δεν είναι αριθμοί, κτίρια ή στατιστικές. Είναι οι άνθρωποι που πίστεψαν, οι δάσκαλοι που αγωνίστηκαν, οι μαθητές που προσπάθησαν. Και είναι χρέος όλων μας να μη χαθεί αυτή η παρακαταθήκη, να μείνει ζωντανή, να συνεχίσει να εμπνέει, να συνεχίσει να διδάσκει.
Γιατί τελικά, όπως και τότε, έτσι και τώρα: η παιδεία δεν σώζει από μόνη της έναν τόπο, αλλά μπορεί να γίνει το πρώτο βήμα για να ξαναγεννηθεί.
Πηγή Ιστορικών Πληροφοριών: η εργασία του εκπαιδευτικού πολιτιστικού προγράμματος «Ένα σχολείο Ταξιδεύει στο χρόνο». Στο οποίο συνεργάστηκαν οι μαθητές της Α’ Λυκείου του σχολικού έτους 2016-2017. Διευθυντής Νικόλαος Κατσαούνης, Μαθηματικός. Υπεύθυνη Προγράμματος: Κ. Χαλιάσου, φιλόλογος.
