Γραμμένα από Μάχη Χριστοφορίδου on 03/11/2026

Από τις υπόγειες γειτονιές στο νέο μουσείο

Πέρασαν αρκετά χρόνια από εκείνη την ξενάγηση. Ήταν Φεβρουάριος του 2020, όταν είχα την τύχη να ξεναγηθώ από τον αρχαιολόγο και ξεναγό Ιωάννη Κιουρτσόγλου στις υπόγειες γειτονιές της Θεσσαλονίκης.

Εντυπωσιάστηκα από το πάθος που απέπνεε η φωνή του και από τον τρόπο με τον οποίο παρουσίαζε την πολιτισμικότητα αυτής της μικρής-μεγάλης πόλης. Κι ενώ δεν βλέπαμε αρχαιολογικά ευρήματα, παρά μόνο δρόμους και σκάμματα, εμείς κρεμόμασταν από τα χείλη του, παρακολουθώντας τις ιστορίες του και τον τρόπο με τον οποίο αναπαριστούσε την καθημερινότητα των κατοίκων της «Θεσσαλονικέων Μητρόπολις».

«Η αρχαία γειτονιά της Θεσσαλονίκης δημιουργούσε ένα τρίγωνο. Ήταν μια πάρα πολύ μεγάλη αγορά, μαρμαρόστρωτη. Όλα ήταν επενδυμένα με μάρμαρο, ένα εξαιρετικό υλικό, το οποίο χρησιμοποιήθηκε για την κατασκευή των πρώτων κτιριακών συγκροτημάτων της πρωτοχριστιανικής περιόδου.

Στον σταθμό της Αγίας Σοφίας οι αρχαιολόγοι ανακάλυψαν ένα συγκρότημα κατοικιών με ιδιωτικό λουτρό, ενώ στην ίδια περιοχή βρέθηκε και ένα κρηναίο οικοδόμημα, ένα μεγάλο σιντριβάνι.

Ένα ιδιαίτερο εύρημα που εντοπίστηκε στην περιοχή ήταν και ένα φυλακτό ρωμαϊκών χρόνων, το οποίο μιμείται τη χειρονομία που ονομάζεται fica και χρησιμοποιούνταν για την αποτροπή του κακού ματιού. Ήταν κατασκευασμένο από χαλκό. Έναν αιώνα αργότερα, το συγκεκριμένο φυλακτό είχε αντικατασταθεί από ένα άλλο: τον σταυρό, που κατασκευαζόταν στα εργαστήρια των χαλκωματάδων.

Η διασταύρωση της Πλάτωνος, κάθετη στην Εγνατία, αντιστοιχεί στους αρχαίους άξονες Cardo και Decumanus Maximus και χρονολογείται ήδη από τον 3ο αιώνα π.Χ. Όταν μιλάμε για την αρχαία Εγνατία, δεν αναφερόμαστε στη σημερινή Εγνατία Οδό.

Κατά μήκος του κεντρικού δρόμου βρέθηκαν πολυτελείς κατοικίες, με ψηφιδωτά δάπεδα, οι οποίες ανήκαν σε αξιωματούχους και επιφανείς πολίτες.

Στον σταθμό Σιντριβανίου βρέθηκαν τάφοι, που χρονολογούνται από τον 3ο αιώνα π.Χ., την εποχή της ίδρυσης της Θεσσαλονίκης, έως τον 4ο και 5ο αιώνα μ.Χ. Οι τάφοι αυτοί έδωσαν σημαντικά και ποικίλα ευρήματα.

Στην περιοχή της Φλέμινγκ με τη Δελφών εντοπίστηκε κοιμητήριο ρωμαϊκών χρόνων, αρκετά μακριά από το κέντρο της Θεσσαλονίκης. Ο οικισμός στον οποίο ανήκαν οι άνθρωποι αυτοί δεν έχει εντοπιστεί. Οι τάφοι, όμως, αποκάλυψαν εντυπωσιακά ευρήματα. Η πολυπολιτισμικότητα της πόλης της Θεσσαλονίκης διαφαίνεται ακόμη και μέσα από τους τάφους της.

Στη διασταύρωση της Βενιζέλου βρέθηκε μια τοξωτή κατασκευή, που θυμίζει την Καμάρα. Από αυτήν διασώζονται σήμερα μόνο οι βάσεις, συνολικά 12 από τις 16. Στην ίδια περιοχή σώζεται και ένα επιδαπέδιο παιχνίδι με ζάρια και πιόνια.

Ήταν μια ολόκληρη γειτονιά, με δρόμους και πάρα πολλά εργαστήρια. Εκεί εντοπίστηκαν εγκαταστάσεις χαλκωματάδων, μαζί με μεγάλο αριθμό αντικειμένων από χαλκό.

Μάλιστα, ο Ιωάννης Καμινιάτης, στο χρονικό του για την Άλωση της Θεσσαλονίκης από τους Σαρακηνούς Άραβες το 904 μ.Χ., περιγράφει την πολυσύχναστη αγορά της πόλης, τονίζοντας πως ήταν πιο εύκολο να μετρήσει κανείς τους κόκκους της άμμου παρά το πλήθος των ανθρώπων στον δρόμο της Θεσσαλονίκης.

Ήταν ένας δρόμος όπου οι Θεσσαλονικείς μπορούσαν να βρουν αντικείμενα που ίσως δεν είχαν ξαναδεί ποτέ στη ζωή τους.

Ο σταθμός Βενιζέλου έφερε στο φως και κάτι εξαιρετικά σπάνιο: χρυσά νομίσματα, τα οποία δύσκολα εντοπίζονται εκτός ταφικών συνόλων. Περίπου 50.000 νομίσματα συγκαταλέγονται στα συνολικά 300.000 αντικείμενα που ήρθαν στο φως κατά τις ανασκαφές του μετρό της Θεσσαλονίκης.

Στα εργαστήρια των χαλκωματάδων βρέθηκαν αντικείμενα, μήτρες και εργαλεία. Τα πήλινα αντικείμενα κρεμιούνταν σε πήλινα τσιγκέλια και ψήνονταν σε φούρνους.

Ο δρόμος έσφυζε από ζωή. Οι ζωές και οι ανάσες των ανθρώπων ήταν εκείνες που διαμόρφωναν τον χαρακτήρα του».

Όλα αυτά που το 2020 ακούσαμε από τον Ιωάννη Κιουρτσόγλου μπορούμε σήμερα να τα δούμε συγκεντρωμένα στο νέο Μουσείο της Πόλης, στο Μητροπολιτικό Πάρκο του πρώην Στρατοπέδου Παύλου Μελά, το οποίο ονομάστηκε «Θεσσαλονικέων Μητρόπολις».

Η επίσημη ονομασία του νέου μουσείου προέρχεται από μια σημαντική μαρμάρινη επιγραφή του 3ου αιώνα μ.Χ., η οποία ανακαλύφθηκε κατά τη διάρκεια των αρχαιολογικών εργασιών στον εμβληματικό σταθμό Βενιζέλου. Ο Ρωμαίος αυτοκράτορας Τραϊανός Δέκιος απέδωσε στην πόλη τον κορυφαίο τιμητικό τίτλο της «Μητρόπολης».

Το νέο μουσείο της Θεσσαλονίκης στεγάζεται στο ανακαινισμένο κτήριο στρατωνισμού Α3 εντός του Μητροπολιτικού Πάρκου, πρώην Στρατοπέδου, Παύλου Μελά και συγκεντρώνει αρχαιολογικά ευρήματα που αποκαλύφθηκαν κατά τη διάρκεια των εργασιών κατασκευής του Μετρό Θεσσαλονίκης. Η δημιουργία του δίνει μόνιμο εκθεσιακό χώρο στα ευρήματα, ώστε να μη μείνουν αποθηκευμένα ή διάσπαρτα, αλλά να παρουσιαστούν ως ενιαίο κομμάτι της ιστορίας της πόλης.

Η ΕΚΘΕΣΗ ΧΩΡΙΖΕΤΑΙ ΣΕ ΔΥΟ ΜΕΡΗ:

Στο ισόγειο παρουσιάζονται τα ευρήματα των περιοχών εκτός των τειχών της πόλης.

Και στον όροφο παρουσιάζονται αρχαιότητες από τις ανασκαφές σε δύο σταθμούς, Βενιζέλου και Αγίας Σοφίας, εντός των τειχών της πόλης. Το τμήμα αυτό είναι το μεγαλύτερο και αναπτύσσεται σε ολόκληρο τον όροφο του κτιρίου.

Αγγεία, μήτρες, νομίσματα, αγαλματίδια, εργαλεία, ποικιλία κοσμημάτων, όστρακα πορφύρας, ψηφιδωτά και μακεδονικά στεφάνια είναι μόνο μερικά από τα ευρήματα που μπορεί να θαυμάσει ο επισκέπτης στο μουσείο.

«Πριν από την ίδρυση της Θεσσαλονίκης υπήρχαν γύρω από την περιοχή 26 οικισμοί. Οι οικισμοί αυτοί έπαψαν να υπάρχουν και να δραστηριοποιούνται από τη στιγμή που ιδρύθηκε η πόλη. Ο πληθυσμός τους συνέβαλε στη δημιουργία της Θεσσαλονίκης. Όταν ιδρύεις μια πόλη, χρειάζεσαι παραγωγικό πληθυσμό, ώστε να μπορέσει να λειτουργήσει η οικονομία της», μας λέει η προϊσταμένη της Εφορείας Αρχαιοτήτων Θεσσαλονίκης, Τάνια Πρωτοψάλτη, και συνεχίζει:

«Η πολιτισμικότητα της πόλης αποτυπώνεται στα ευρήματά της. Μνημονεύονται Εβραίοι ήδη από τον 3ο αιώνα π.Χ., αλλά και άνθρωποι από τα νησιά του Βορείου Αιγαίου και τα παράλια της Μικράς Ασίας. Οι σχέσεις της Θεσσαλονίκης με τον τότε γνωστό κόσμο εκτείνονταν σε ολόκληρη τη Μεσόγειο. Άνθρωποι από τη Βόρεια Αφρική, την Ιταλία και την Ισπανία έφταναν στην πόλη στο πλαίσιο εμπορικών ανταλλαγών και οικονομικών σχέσεων».

Η Θεσσαλονίκη υπήρξε μια μεγαλόπρεπη, πολυπολιτισμική πόλη. Μια πόλη που έσφυζε από ζωή, δημιουργία, εμπόριο και ανθρώπινες ιστορίες.

Κι επειδή μερικές φορές τα λόγια είναι περιττά, οι εικόνες είναι πιο δυνατές. Αρκεί να τις αφήσουμε να μας ταξιδέψουν στον χρόνο και να μας αποκαλύψουν τη Θεσσαλονίκη που εξακολουθεί να υπάρχει κάτω από τα πόδια μας.