Αγία Παρασκευή Γεράνειας: Ο ναός–σύμβολο που κρατά ζωντανή τη χρυσή εποχή της Σιάτιστας

Η Σιάτιστα δεν είναι απλά μία όμορφη πόλη της Δυτικής Μακεδονίας. Είναι ένας τόπος για να ζεις. Αρχιτεκτονικά, έχει διατηρήσει σημαντικά κτίσματα από τη «χρυσή εποχή» της. Aρχοντικά, επιβλητικές εκκλησίες, πλακόστρωτες πλατείες. Διαθέτει ακόμη και Μουσικό Σχολείο, για το οποίο οι κάτοικοί της είναι ιδιαίτερα υπερήφανοι. Ο επισκέπτης εδώ, σίγουρα δε θα νιώσει ξένος. Οι ντόπιοι είναι αρκετά φιλόξενοι και πάντα με διάθεση να ενημερώσουν και να σε ξεναγήσουν στον τόπο τους — έναν τόπο για τον οποίο νιώθουν βαθιά περηφάνια.

Εμείς θα ξεναγηθούμε σήμερα σε έναν ιδιαίτερο ναό. Tον αρχαιότερο της Σιάτιστας. Τον Ναό της Αγίας Παρασκευής Σιάτιστας, στην πλατεία της Γεράνειας.  Ο  Χρήστος Καρακουλάκης, είναι ο ξεναγός μας. Ο Χρήστος ζει και εργάζεται μόνιμα στην πόλη της Σιάτιστας κι είναι κι αυτός απόφοιτος του Μουσικού σχολείου Σιάτιστας.

 

«Ο Ναός παρουσιάζει μια πολυτέλεια η οποία δε μας ξαφνιάζει για την εποχή. Η  Σιάτιστα τότε που χτίζεται ο ναός ζει τα «χρυσά της χρόνια». Οικονομικά, αυτά τα χρυσά χρόνια βασίστηκαν κυρίως στο εμπόριο. Αρχιτεκτονικά και γεωγραφικά είναι ο σπουδαιότερος ναός της Δυτικής Μακεδονίας. Αρχιτεκτονικά από έξω φαίνεται σαν να είναι σπίτι. Μια απλή Βασιλική με αυλή χωρίς σταυρό.  Ενώ εσωτερικά, έχουμε ένα σταυροειδή με τρούλο. Από έξω δε φαίνεται τίποτα. Οι ναοί έπρεπε τότε από έξω να είναι απλοί. Γιατί μόνο έτσι μπορούσαν να πάρουν άδεια. Για να εξασφαλίσεις άδεια από τους Οθωμανούς το 1600 ήταν αρκετά δύσκολο. Οπότε, αν το έκανες, το έκανες με συγκεκριμένες προϋποθέσεις». Μας λέει ο Χρήστος και συνεχίζει: «Η επιλογή να τον κάνουν θολοσκέπαστο από μέσα όμως, ήταν στην δική τους κρίση. Θα μπορούσαν απλά να κάνουν ένα ωραίο ξύλινο ταβάνι. Αυτοί όμως επέλεξαν να διατηρήσουν στο εσωτερικό την παραδοσιακή αρχιτεκτονική. Είναι και αρκετά δύσκολο εγχείρημα για την εποχή, να θολοσκεπάσεις  μία εκκλησία με αυτό τον τρόπο. Άλλη πατέντα των χριστιανών, είναι να βυθίζουν τις εκκλησίες μέσα στο έδαφος, γιατί δεν μπορούσανε να κάνουν ψηλά τα κτίρια των εκκλησιών.  Οπότε, επειδή δεν μπορούσαν να τα ψηλώσουν προς τα πάνω, τα «ψήλωναν» προς τα κάτω».

 

 

 

 

Η ζωγραφική του Ναού. Έργα Τέχνης συγκεντρωμένα σε έναν ναό

«Η ζωγραφική του ναού ξεκινάει το 1679. Θεωρείται μέχρι σήμερα από τις πιο ποιοτικές δουλειές που έγιναν στη Δυτική Μακεδονία εκείνη την περίοδο. Η ζωγραφική στο πάνω μέρος,  έχει καταπληκτική λεπτομέρεια. Κι αν σκεφτούμε τις συνθήκες κάτω από τις οποίες εργάζονταν εκείνη την περίοδο οι άνθρωποι, το κάνει στο μυαλό μας όλο αυτό ακόμη πιο σπουδαίο. Ζωγράφιζαν κρεμασμένοι εκεί πάνω με μοναδικό φως αυτό των κεριών. Η δουλειά αυτή για να ολοκληρωθεί χρειάζονταν επτά με οκτώ μήνες. Δυστυχώς δεν γνωρίζουμε τους ζωγράφους. Μόνο εικασίες μπορούμε να κάνουμε. Το πιθανότερο είναι να είναι κάποιος ηγούμενος με μοναχούς. Γι’ αυτό δεν έχουμε υπογραφή. Στο πάνω μέρος η ζωγραφική είναι βυζαντινού τύπου: βαθύ κόκκινο χρώμα και φύλλα χρυσού στον τρούλο που το αποδεικνύουν.

Στο κάτω μέρος όμως το ύφος αλλάζει. Στους όρθιους Αγίους  βλέπουμε παρέμβαση- επιζωγράφιση από μεταγενέστερο ζωγράφο της Λαζαρινής σχολής, δηλαδή μία μίξη λαϊκής και ευρωπαϊκής τέχνης, από Σιατιστινό  ντόπιο ζωγράφο τον Χριστόδουλο (1898). Αρχίζει να αλλάζει το στυλ του ναού γιατί τότε η κοινωνία μας περνούσε μία ακραία φάση μοντερνισμού. Στο δίλημμά δύση ή ανατολή. Αλλάζει το γούστο μας και δυστυχώς γίνονται εγκλήματα. Εγκλήματα με τα τωρινά δεδομένα. Η Βυζαντινή τέχνη εκείνη την εποχή υπέστη ακραία υποτίμηση.  Ο Χριστόδουλος  ήταν τοπικός άρχοντας, την εποχή εκείνη και ζωγράφιζε παντού, έφτασε μέχρι τη Θεσσαλονίκη.

Κάτω από κάθε Άγιο υπάρχει ο προηγούμενος Άγιος. Στόχος της παρέμβασης ήταν να καλυφθεί όλος ο ναός. Ο Ζωγράφος είχε στόχο να ζωγραφίσει τα πάντα. Και  κάπου εκεί ξεσηκώθηκαν αντιδράσεις από τους δασκάλους κυρίως της Σιάτιστας που καταλάβαιναν τι θα γινόταν και το σταμάτησαν στη μέση».

 

 

 

Το τέμπλο

«Η κορυφαία κατηγορία εικόνων του ναού βρίσκεται στο τέμπλο το οποίο ξεχωρίζει στο χώρο. Επιχρυσωμένο ξυλόγλυπτο, με μεγάλες εικόνες σε χρυσό φόντο οι οποίες κατατάσσονται σε εικόνες βαριάς πολυτέλειας. Μιλάμε για αριστουργήματα. Ζωγράφος ο Θεόδωρος  Πουλάκης. Το εργαστήριο του το είχε στην Κέρκυρα. Οι εικόνες παραγγέλθηκαν, μεταφέρθηκαν και τοποθετήθηκαν εδώ. Με μόνη διαφορετική εικόνα που ξεχωρίζει, της Αγίας Παρασκευής η οποία είχε ασημένιο περίβλημα αλλά μπήκε ως τάμα μετά το 1800. Οι εικόνες είναι ασυντήρητες». Μας επισημαίνει ο Χρήστος στη διάρκεια της ξενάγησης.

 

Συντήρηση και φθορές

«Ο ναός τελευταία φορά καθαρίστηκε πριν από 25 χρόνια όταν μπήκε στο πρόγραμμα LEADER το 2000. Ο καθαρισμός αφορούσε τις τοιχογραφίες που είχαν μαυρίσει κυρίως από τα κεριά.

Την περίοδο της κατοχής ο ναός υπέστη ζημιά από Ιταλούς στρατιώτες, γιατί χρησιμοποιούσαν τον ναό ως κατάλυμά. Άναβαν φωτιές να ζεσταθούνε κι είχαν επιτάξει το σχολείο απέναντι και μπαινόβγαιναν εδώ. Εμείς συνεχίσαμε να ανάβουμε αργότερα κεριά χωρίς να αντιλαμβανόμαστε τι ζημιά που προκαλούμε στο ναό. Και έτσι έφτασε να είναι ο χώρος υπερβολικά μαυρισμένος, σαν να έχει καεί».

 

 

Το Βαφτιστήρι

«Το Βαφτιστήρι ήταν ενεργό μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του ’70. Αφορούσε βαπτίσεις νεογέννητων. Εθιμοτυπικά η βάπτιση γίνεται στο γυναικωνίτη, γιατί στη βάπτιση πήγαιναν μόνο γυναίκες. Οι άνδρες στη Σιάτιστα δεν πήγαιναν στα βαφτίσια. Λειτουργούσε αυστηρά τότε ο γυναικωνίτης, δεν κατέβαιναν καθόλου οι γυναίκες στον κάτω ναό. Έμπαιναν κι έβγαιναν από τις πίσω πόρτες». Επισημαίνει ο Χρήστος.

 

 

 

Οι σπάνιες τοιχογραφίες των φιλοσόφων

«Η τοιχογραφία του Θόλου παρουσιάζει το γενεαλογικό δέντρο του Χριστού όπως περιγράφεται στα ευαγγέλια. Αυτό λέγεται Ρίζα του Ιεσσαί. Το ιδιαίτερο της εικόνας το συναντούμε έξω από τη ρίζα: τους Έλληνες σοφούς.  Χωρίς φωτοστέφανα- πολύ σπουδαίες προσωπικότητες της αρχαίας ελληνικής εποχής. Όπως ο Πλούταρχος, ο Αριστοτέλης, ο Σόλων, ο Θουκυδίδης, ο Πλάτωνας, και η Σίβυλλα. Ο ένας δίπλα στον άλλον κι αναφέρονται ως σοφοί. Δεν ήταν ούτε Άγιοι, αλλά ούτε και Χριστιανοί. Η τοποθέτηση τους είναι κυρίως τιμητική. Είναι σπάνιο.

Θεολογικά, η τοποθέτηση τους εξηγείται με το ότι οι πατέρες της εκκλησίας τους θεωρούν πρωτεργάτες του μονοθεισμού στην Ελλάδα. Η φράση ατάκα που τους αποδίδουν είναι: «σπερματικός λόγος».  Τιμούν στην ουσία τον τρόπο σκέψης τους. Ταυτόχρονα καταλαβαίνετε πως μια τέτοια εικόνα σε μια Σιάτιστα του 1800 δεν μπορεί να είναι μόνο θεολογική. Αποκτά κι ένα πολύ βαρύ ιστορικό ρόλο. Διαφωτισμός, εμπόριο, εθνική αφύπνιση, την οποία και υποστηρίζει η αστική τάξη. Δεν ασχολήθηκαν τυχαία οι άνθρωποι με τον ναό.

Για τους Σιατιστινούς αυτή η εικόνα είναι σημείο αναφοράς. Θεωρούν ότι αυτή η εικόνα καθρεφτίζει την καλύτερη τους εποχή. Την οικονομική και πνευματική ανάπτυξη.

Στην Ελλάδα, λίγες παραπάνω από δέκα εκκλησίες έχουν τέτοιου είδους θέματα. Μέχρι το 1700 ο πνευματικός κόσμος αποδεχότανε μια τέτοια εικόνα. Μετά το 1700 δεν την συναντούμε σε νεότερους ναούς. Γι’ αυτό και θεωρείται σπάνια».

 

 

Στις μέρες μας ο ναός λειτουργεί κυρίως το καλοκαίρι. Μετά τη συντήρηση του δεν έχει θέρμανση, οπότε το χειμώνα είναι δύσκολη η λειτουργία της.

«Το Καλοκαίρι είναι πιο ευχάριστος ο χώρος του ναού, με αποκορύφωμα τη γιορτή της Αγίας Παρασκευής τον Ιούλιο. Που είναι μια από τις μεγάλες γιορτές το καλοκαίρι και ένα από τα παλιά μας πανηγύρια. Είναι σημείο αναφοράς για τους κατοίκους της Σιάτιστας. Είναι ένας πανέμορφος ναός και η παλιότερη τους εκκλησία. Πολλοί επιλέγουν να κάνουν τους γάμους και τις βαπτίσεις τους εδώ.

Μέχρι τη δεκαετία του του ’30 ήταν ενοριακός ναός. Όταν χτίστηκε απέναντι η μεγάλη εκκλησία του Αγίου Νικολάου για λόγους χωρητικότητας, μεταφέρθηκε η έδρα της ενορίας εκεί. Από τότε παραμένει σαν παρεκκλήσι και είναι ο αρχαιότερος ναός από τους συνολικά 30 ναούς της πόλης.  Από τους 30 οι 10 είναι μεταβυζαντινοί. 1700-1800 χτισμένοι. Στη χρυσή περίοδο των Αρχοντικών, χτιζόντουσαν και ναοί ταυτόχρονα. Ο ένας πίσω από τον άλλο. Αυτός είναι ο τελευταίος από τους παλιούς ναούς που κρατάει τα βυζαντινά στοιχεία αρχιτεκτονικής. Όλοι οι υπόλοιποι ναοί της Σιάτιστας από το 1800 και μετά αρχίζουν να εντάσσονται στο στυλ του Μπαρόκ και της Αναγέννησης. Αντιγράφουν πλέον τα αρχοντικά της Σιάτιστας. Εδώ έχουμε ακόμη κάτι που μας συνδέει με την Βυζαντινή εποχή. Την αρχιτεκτονική και το διάκοσμο». Ολοκληρώνει  ο Χρήστος.